ภาษาล้านนา หมายรวมถึง ภาษาเขียน (ตั๋วเมือง) และภาษาพูด (กำเมือง) นอกจากจะใช้ใน ๘ จังหวัดภาคเหนือแล้ว ยังมีผู้ใช้ภาษาล้านนาในบางท้องที่ของจังหวัดอุตรดิตถ์ ตาก สุโขทัย สระบุรี ในประเทศเพื่อนบ้าน เช่น นครเชียงตุง (เมียนม่าร์) สิบสองปันนา (จีน) และอีกหลายแห่งในสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว แม้จะมีสำเนียงพูดผิดเพี้ยนกันไปบ้าง ตัวอักษรแตกต่างกันไปบ้างเล็กน้อย แต่ก็สามารถสื่อสารกันได้เป็นอย่างดี โดยเฉพาะภาษาเขียนที่ใช้ในนครเชียงตุง ที่เรียกว่า ตั๋วขึน ทั้งลักษณะของตัวอักษร และอักขรวิธีเหมือนกับ ตั๋วเมือง ที่ใช้ในภาคเหนือของไทย อักษรล้านนา (ตั๋ว เมือง) ถือได้ว่าเป็นอักษรแห่งภาษาแม่ของชาวล้านนา เป็นมรดกอันล้ำค่าทางอักษรศาสตร์ เป็นศาสตร์อันสูงสุดของชาวล้านนา เป็นภูมิปัญญาของนักปราชญ์ชาวล้านนา เป็นอักษรแห่งมนต์ขลัง ถือกันมาว่ามีความศักดิ์สิทธิ์ ควรแก่การรับรองพระพุทธพจน์ จึงเป็นอักษรที่ใช้เกี่ยวกับพิธีกรรมทางพระพุทธศาสนา ใช้ในการจารพระไตรปิฎก คัมภีร์ใบลาน ธรรมชาดก บทสวดมนต์ พงศาวดาร ตำนาน ศิลาจารึก โหราศาสตร์ ประวัติศาสตร์ ตำรายาสมุนไพร วรรณกรรมล้านนา ตลอดถึงคติ คำสอนต่างๆ และที่สำคัญที่สุดอีกประการหนึ่ง คือตำราไสยศาสตร์ เลขยันต์ คาถาเวทย์มนต์ต่างๆ ที่คนล้านนาถือว่าขลังมาแต่โบราณกาล

       ชาวล้านนาถือว่า “ตั๋วเมือง” เป็นของสูง เป็นมรดกทางวัฒนธรรมอันมีค่าสูงยิ่ง ไม่ว่าจะเป็น พับสา คัมภีร์ใบลาน สมุดข่อย แม้แต่กระดาษที่เขียนด้วยตั๋วเมือง จะต้องเก็บไว้ในที่อันควร เช่น บนโต๊ะ บนหิ้ง บนหัวนอน จะไม่มีการทิ้งเรี่ยราด ไม่มีการเหยียบหรือเดินข้ามเป็นอันขาด แม้ว่าตั๋วเมืองจะเสื่อมลงในระยะที่อาณาจักรล้านนาตกเป็นเมืองขึ้นของพม่า เกือบ ๒๐๐ ปี  (ราว พ.ศ. ๒๑๐๑ – ๒๓๒๐) กอปรกับในเวลาต่อมาเมื่ออาณาจักรล้านนาพ้นจากการปกครองของพม่าแล้ว ล้านนาก็ต้องตกเป็นประเทศราชของกรุงรัตนโกสินทร์ ต้องการให้สยามประเทศเป็นหนึ่งเดียวในด้านภาษา จึงไม่สนับสนุนให้เรียนตั๋วเมือง ให้ใช้ภาษาไทยกลางเป็นสื่อ ไม่อนุญาตให้มีการสอนตั๋วเมืองในโรงเรียน คงมีสอนเฉพาะในวัดสำหรับผู้จะบวชเป็นภิกษุสามเณรเท่านั้น ผู้หญิงหรือผู้ที่ไม่มีโอกาสเข้าเป็นศิษย์วัด (ขะโยม) เพื่อเตรียมบรรพชาอุปสมบทจึงไม่มีโอกาสได้เรียนตั๋วเมือง ในระยะหลังๆ ต่อมาแม้ในวัดก็ไม่มีการสอนตั๋วเมืองอีกเช่นกัน ทำให้ชาวล้านนาไม่รู้จักตั๋วเมือง อ่านตั๋วเมืองไม่ออก ทั้งๆ ที่เป็นภาษาที่บรรพชนนักปราชญ์ล้านนาคิดค้นประดิษฐ์ขึ้นด้วยภูมิปัญญาอันสูงส่ง

               อักษรธรรมล้านนา

             
               พยัญชนะ

อักษรธรรมล้านนาจัดตามกลุ่มพยัญชนะวรรคตามพยัญชนะภาษาบาลี แบ่งออกเป็น 5 วรรค วรรคละ 5 ตัว เรียกว่า“พยัญชนะวรรค”หรือ“พยัญชนะในวรรค”อีก 8 ตัวไม่จัดอยู่ในวรรคเรียกว่า“พยัญชนะอวรรค”หรือ“พยัญชนะนอกวรรค”หรือ“พยัญชนะเศษวรรค”ส่วนการอ่านออกเสียงเรียกพยัญชนะทั้งหมดนั้น จะเรียกว่า“ตั๋ว”เช่น ตั๋ว กะ/ก/ ตั๋ว ขะ/ข/ ตั๋ว จะ/จ/ เป็นต้น

               พยัญชนะปกติ

อักษรไทยที่ปรากฏเป็นการถ่ายอักษรเท่านั้น เสียงจริงของอักษรแสดงไว้ในสัทอักษรสากล ซึ่งอาจจะออกเสียงต่างไปจากอักษรไทย

 

ตัวเมือง อักษรไทย เสียง สัทอักษร อักษร
Lanna-1.png กะ /kǎ/ สูง
Lanna-2.png คะ /kʰǎ/ หรือ /xǎ/ สูง
Lanna-3.png คะ /kʰǎ/ หรือ /xǎ/ สูง
Lanna-4.png กะ /ká/ ต่ำ
Lanna-5.png คะ /kʰá/หรือ /xá/ ต่ำ
Lanna-6.png คะ /kʰá/หรือ /xá/ ต่ำ
Lanna-7.png งะ /ŋá/ ต่ำ
Lanna-8.png จะ /tɕǎ/ สูง
Lanna-9.png สะ /sǎ/ สูง
Lanna-10.png จะ /tɕá/ ต่ำ
Lanna-11.png สะ /sá/ ต่ำ
Lanna-12.png สะ /sá/ ต่ำ
Lanna-13.png ญะ /ɲá/ ต่ำ
Lanna-14.png ตะ /tǎ/ สูง
Lanna-15.png ทะ /tʰǎ/ สูง
Lanna-17.png ฑ, ด ดะ /da/ กลาง
Lanna-15-5.png ทะ /tʰá/ ต่ำ
Lanna-16.png ณะ /ná/ ต่ำ
ตัวเมือง อักษรไทย สัทอักษร อักษร
Lanna-18.png /tǎ/ สูง
Lanna-19.png /tʰǎ/ สูง
Lanna-20.png /tá/ ต่ำ
Lanna-21.png /tʰá/ ต่ำ
Lanna-22.png /ná/ ต่ำ
Lanna-23.png /bǎ/ กลาง
Lanna-24.png /pǎ/ สูง
Lanna-25.png /pʰǎ/ สูง
Lanna-26.png /fǎ/ สูง
Lanna-27.png /pá/ ต่ำ
Lanna-28.png /fá/ ต่ำ
Lanna-29.png /pʰá/ ต่ำ
Lanna-30.png /má/ ต่ำ
Lanna-31.png ย ต่ำ /ɲá/ ต่ำ
Lanna-44.png ย กลาง /jǎ/ กลาง
Lanna-32.png /há/ ต่ำ
Lanna-42.png /lɯ/  
Lanna-33.png /lá/ ต่ำ
Lanna-43.png /lɯ/  
Lanna-34.png /wá/ ต่ำ
Lanna-35.png /sǎ/ สูง
Lanna-36.png /sǎ/ สูง
Lanna-37.png /sǎ/ สูง
Lanna-38.png /hǎ/ สูง
Lanna-39.png /lá/ ต่ำ
Lanna-40.png /ʔǎ/ กลาง
Lanna-41.png /há/ ต่ำ
 


พยัญชนะซ้อน

พยัญชนะซ้อน (ตัวซ้อน) เป็นพยัญชนะที่ใส่ไว้ใต้พยัญชนะตัวอื่นเพื่อทำหน้าที่อย่างใดอย่างหนึ่งดังนี้ คือ 1. เพื่อห้ามไม่ให้พยัญชนะที่ไปซ้อน (ตัวข่ม) ออกเสียงสระอะ หรือ 2. เพื่อทำหน้าที่เป็นตัวสะกด ซึ่งพยัญชนะที่ล้านนารับมาจากภาษาอื่นตั้งแต่แรกจะมีรูปพยัญชนะซ้อนทุกตัว ยกเว้น Lanna-42.png กับ Lanna-43.png เท่านั้นที่ไม่มี พยัญชนะที่มีรูปพยัญชนะซ้อนมีดังต่อไปนี้


 

Lanna subscript.gif


 

พยัญชนะนอกเหนือจากนี้ ซึ่งได้แก่ Additional lanna consonants.gif เป็นพยัญชนะที่ล้านนาประดิษฐ์ขึ้นมาเอง ดังนั้นจึงไม่มีรูปพยัญชนะซ้อน แต่อย่างไรก็ตามเพื่อให้สามารถเขียนคำที่มาจากภาษาต่างประเทศได้ใกล้เคียงกับภาษาเดิมมากที่สุด จึงสมควรมีการประดิษฐ์รูปพยัญชนะซ้อนของ Lanna-11.png Lanna-24.png และ Lanna-28.png ขึ้นมาเพิ่มเติม


แบบฝึกหัดก่อนเรียน : 
แบบฝึกหัดหลังเรียน :